همدان

 ایران‌شناسی: استان همدان  

  همدان  

بدین گونه تا شهر همدان رسید
                                                بجایی که لشگر فرود آورید (شاهنامه فردوسی)

شهرستان و شهر همدان مرکز استان همدان است؛ که در دامنه شرقی کوه الوند واقع و به عنوان یکی از شهرهای مهم تاریخی-فرهنگی ایران شناخته شده است. اين شهر از لحاظ کشف آثار باستانی دوران مادها در کشور بي نظير بوده و دارای آثار باستانی متعددی از دوره های هخامنشي، ساساني و دوره اسلامی نيز مي باشد. از لحاظ اکو توريسم با توجه به آب و هوای متنوعی که همجواری با کوه الوند در اين شهر بوجود آورده؛ جز در چند ماه سرد سال، شرايط براي طبيعت گردی در آن بسيار مساعد است. 


شهر همدان؛ استان همدان؛ عکس از آنوبانینی

شهر همدان؛ استان همدان؛ عکس از آنوبانینی

شهر همدان؛ استان همدان؛ عکس از آنوبانینی
تصاویری از شهر همدان


نام همدان؛ نخستین بار در 1100 سال پیش از میلاد، در كتیبه تیگلات پالسر اولین حاكم آشوری؛ به نام آمَدَنَ (به فتح همه حروف) یا آمادای ضبط شده است. و از آن زمان همواره با تلفظی تقریبا شبیه به تلفظ امروزی این نام به پایتخت امپراطوری ماد اطلاق گردیده است. هرودت مورخ یونانی نام همدان را اكباتان (Agbatana) ثبت كرده و بنای احداث شهر همدان را به دیااكو نخستین امپراتور ماد نسبت داده است.
مادها گروهی از آریائیان بودند که بین قرنهای سیزدهم و نهم قبل از میلاد از شرق ایران به غرب ایران مهاجرت می کنند و با هم متحد می شوند. مادها در 674 پ.م. به رهبری خشثریته بر آشوریان مهاجم پیروز می شوند و پادشاهی مستقل ماد را تاسیس می کنند. از آن پس این سرزمین چندین بار دیگر مورد حمله آشوریان و سکاها قرار میگیرد و تصرف می شود. تا اینکه در 625 پ.م. هُوَخشَتَره رهبری مادها را بر عهده گرفته و ماد را از سلطه سکاها آزاد میکند. هُوَخشَتَره در 614 پ.م. شهر آشور را تسخیر می کند و با شکست کامل آشوریان در 605 پ.م. سرزمین آشور را بین خود و بابلیان تقسیم می کند. این پادشاه قدرتمند نواحی هیرکانیا (گرگان)، پارت (خراسان)، هرئیوه (هرات) و احتمالا سیستان را تسخیر می کند.
 پس از هُوَخشَتَره، ایختوویکو (585-550 پ.م.) منطقه ارمنستان و شمال ارس را تصرف می کند.تا اینکه در سال 553 پیش از میلاد، کوروش کبیر، موسس سلسله هخامنشی، مخالفت با حاكم ماد را آغاز كرد و در 550 پیش از میلاد همدان را فتح کرد. وی با انقراض سلسله ماد به واسطه مزایای طبیعی همدان، آنجا را مقر فرماندهی خود قرار داد.


شهر همدان؛ استان همدان؛ عکس از آنوبانینی

شهر همدان؛ استان همدان؛ عکس از آنوبانینی

شهر همدان؛ استان همدان؛ عکس از آنوبانینی
تصاویری از شهر همدان


آنچه مسلم است در تمام دوره تسلط مادها همدان مركز سیاسی آنها بوده است. هخامنشیان علاوه بر حفظ و توسعه آثار دیااكو و هوخشتره، خود نیز ساختمان هایی در اكباتان احداث كردند. باستانشناسان معتقدند همزمان با تاسیس سلسله ماد در اواسط قرن هفتم پیش از میلاد دین زرتشتی در سرزمین ماد رواج یافته است. در میان بقایای قلعه ومعبد های باستانی نوشی جان، در جنوب همدان، آتشگاهی کشف شده که میتوان آن را از قدیمیترین آتشکده های مادی دانست. در این محل همچنین کاسه ای مفرغی حاوی بیش از دویست شی نقره ای مربوط به750-550 پ.م. کشف گردیده است.
مورخین و باستان شناسان عقیده دارند كه خزانه حكام هخامنشی نیز در هگمتانه نگهداری می شد و كشف آثاری مانند الواح زرین و سیمین در این محل موید این نظریه است. با توجه به حفاری های متوالی كه در محله های شاه داراب و سرقلعه بند هگمتانه به عمل آمده و منجر به كشف آثار شهر باستانی مزبور شده، در اینکه كاخ حكمرانان هخامنشی در محل كنونی تپه هگمتانه بوده است، تردیدی نیست.
بنا بر تحقیق آنوبانینی در همدان مجموعا ده کتیبه هخامنشی کشف شده است که از میان آنها یک کتیبه از آن آریارمنه (645-590 پ.م.) یک کتیبه از ارشامه (پدر بزرگ داریوش)، دو کتیبه مربوط به داریوش بزرگ (521-485 پ.م.)، دو کتیبه خشایار شاه (485-465 پ.م.)، یک کتیبه داریوش دوم هخامنشی(423-404 پ.م.) و سه کتیبه مربوط به اردشیر دوم هخامنشی(404-359 پ.م.) است.
از این میان کتیبه های اردشیر دوم به جهت نام بردن از سه "بغ" بسیار مهم هستند. زیرا در یکی از آنها بر خلاف دیگر کتیبه های هخامنشی، علاوه بر اهورا مزدا از دو ایزد دیگر: "ناهید" و "مهر" نیز یاد شده و از آنها تقاضای یاری و پایندگی شده است.
هر چند به غیر از مجسمه شیر سنگی و آثار به دست آمده از گورستان شمال شرقی میدان سنگ شیر، تاكنون آثار دیگری از دوره سلوكی در همدان به دست نیامده ولی همین مقدار آثار نیز می تواند دلیل برحضور سلوكیان در شهر باستانی اكباتان باشد. آثار و شواهدی كه در تپه مصلی وجود دارد حكایت از تنها قلعه نظامی همدان در عهد اشكانیان دارد و چنین به نظر می رسد كه همدان در این دوره نیز مورد توجه بوده است.
حكام ساسانی هم با توجه به موقعیت ویژه همدان و نزدیكی آن به تیسفون و شوش، كاخ های تابستانی خود را در همدان تدارك دیده بودند.


شهر همدان؛ استان همدان؛ عکس از آنوبانینی

شهر همدان؛ استان همدان؛ عکس از آنوبانینی
تصاویری از شهر همدان


دیلمیان در جنگ با كردهای حسنویه و كاكویه به این شهر مسلط شده و آن را ویران كردند. چنان که پاره ای از مورخین از بین رفتن یكی از دو شیر سنگی كه در كنار دروازه باب الاسد قرار داشته است را به این دوران منسوب می کنند. در تقسیمات فتوحات دیلمیان، همدان از آن ركن الدوله شد و سپس شمس الدوله از طرف سیده خاتون زمامداری همدان را به دست آورده و فیلسوف بزرگ شرق، بوعلی سینا را به وزارت خویش برگزید.
هر چند همدان از كشمكش های دوران دیلمیان آسیب فراوانی دید، لیكن بعد از مدت كوتاهی در زمان سلاجقه دوباره عظمت از دست رفته خود را باز یافت؛ به طوری كه مدتی مركز حكومت سلجوقیان شد.
 این شهر در زمان حمله مغولان و تیمور لنگ همانند بسیاری دیگر از نقاط ایران به صورت وحشیانه ای توسط آنان غارت شده و مردمش به قتل می رسند.
 در زمان سلاطین صفوی شهر همدان از نعمت آبادانی بهره‌مند بود. پس از انقراض صفویه و بروز هرج و مرج در سال 1138 هجری، همدان به تصرف احمد شاه، والی عثمانی، درآمد؛ ولی شش سال بعد به همت نادر شاه افشار از نیروهای مهاجم عثمانی باز پس گرفته شد.
 استان همدان در دوره های قاجاریه و پهلوی نیز به عنوان یكی از مهم ترین مناطق ایران؛ همواره آباد و مستقل بوده و هم اكنون نیز یكی از قطب های مهم و با اهمیت ایران است.
همدان زادگاه مانی آورنده دین مانوی است؛ که در 215 یا 216 میلادی در همدان متولد شد و در سال 242 میلادی همزمان با روز تاجگذاری شاپور اول به طور رسمی دین خود را عرضه کرد.
مانی کتابی به فارسی در مورد آیین خود نوشت و نام آن را شاپورکان (شابورقان) گذارد و آن را به شاپور اول ساسانی (241-272 م.) تقدیم کرد. شاپور دین او را پذیرفت و به مخالفت با آیین زرتشتی بر خواست لیکن پس از مدتی از این دین برگشت و مانی را طبق آیین زرتشت به هند تبعید کرد و از او عهد گرفت که هرگز به ایران بازنگردد. زیرا زرتشت حکم داده بود که مدعیان پیامبری را از کشور اخراج کنند.
 مانی در زمان بهرام شاه ساسانی (273-276 م.) به ایران بازگشت و بهرام او را دستگیر کرد و به خاطر عهد شکنی اش به قتل رساند.
زندیق که بعدها به همه کفار اطلاق شد، در گذشته لقب پیروان آیین مانی بود. بنابر تحقیق پرفوسور بوان، زندیق در اصل یک واژه آرامی است (که از زبانهای سامی بوده). به معنای کسانی که ریاضتهای بسیار در دین مانوی میکشیدند و به مقام بالای دینی می رسیدند. که در عربی "صدیق" از آن گرفته شده است. این واژه عینا به فارسی آمده و تبدیل به زندیک (زندیق) شده است.
این دین به دلیل ادغامی که میان عقاید و آیین های مسیحیت و زرتشی انجام داد از هر دو سو مطرود و منفور واقع شد. این آیین به زهد و ریاضت و انزوا و انقطاع از دنیا توجه داشته و دروغ، دزدی آدمکشی، زنا و... را حرام میدانسته است.
بسیاری از بزرگان را به پیروی از این دین منسوب کرده اند؛ که از مشهورترین آنها میتوان به برمکیان در دوران خلافت مامون عباسی اشاره کرد.
مانی در ادبیات و فرهنگ ما به عنوان نقاش بزرگ ایرانی دوران پیش از اسلام شناخته می شود و ارژنگ مانوی یا نگارخانه مانی نماد زیبایی گشته است. که محققان این امر را به دلیل توجه بیش از حد او به خطاطی و نگار گری کتابهایش مربوط می دانند.

منقش است سَرایش ز گونه گون صورت
                                                             چو نقش مانی هر صورتی به رنگ دگر (امیر معزی)

همدان زادگاه بسیاری از بزرگان فرهنگ و ادب ایران است بدیع الزمان همدانی، شاعر،  ادیب و عارف بزرگ قرن چهارم؛ که اولین مقامه (مقامات) توسط او نوشته شده است از آن جمله میباشد.
عین القضات همدانی عارف، فیلسوف و صوفی شهیر شهید قرن ششم؛ نیز از افتخارات این خطه است. ابوالمعالی، عبدالله بن محمد همدانی، مشهور به عین القضات همدانی در سال492 ه.ق. در همدان زاده شد. او را تالی حسین منصور حلاج می دانند، زیرا چه از لحاظ عقاید، اندیشه ها، اشارات و بیانات و چه از نظر نحوه شهادت به حسین منصور حلاج و انا الحق گفتنش می ماند. وی از کودکی در مجالس صوفیه شرکت میکرده و در جوانی به مرتبه ارشاد می رسد. عین القضات از مهمترین شاگردان امام احمد غزالی، زاهد و عارف مشهور (صاحب کتاب سوانح العشاق و متوفی به 525 ه.ق.) است؛ که پنج سال نیز با هم مکتبه داشته اند؛ امام احمد غزالی او را "قرّت العین" خطاب می کند.
وی همچنین چند سال به مطالعه آثار امام محمد غزالی عارف و فقیه معروف (صاحب احیا ء العلوم و کیمیای سعادت) مشغول بوده است.
قاضی صوفی همدانی در آثار خود در پی عشقِ خطر پذیری است که در نهایت سر خویش را بر راه آن عشق می نهد.
یک هفته قبل از بردار شدن در کاغذی سر به مهر این رباعی را نوشته و به یکی از مریدانش می دهد که بعد از شهادتش گشوده می شود:

ما مرگ و شهادت از خدا خواسته ایم
                                                        وان هم به سه چیز کم بها خواسته ایم
گر دوست چنان کند که ما خواسته ایم
                                                        ما آتش و نفت و بوریا خواسته ایم (عین القضات)

این گونه در سال 525 ه.ق. قاضی القضات همدان را در میدان شهر به دار آویختند و سپس او را شمع آجین کردند و در بوریا پیچیدند و آتش زدند. شمار کتابها و رساله های عین القضات همدانی بیش از یازده عدد است که بسیاری از آنها به سرنوشت خود او مبتلا شدند و امروز تنها چند کتاب او باقی مانده است.
این شهر همچنین زادگاه فخرالدین ابراهیم همدانی، متخلص به عراقی؛ از بزرگترین شاعران و عرفای قرن هفتم و صاحب کتاب لمعات است که از امهات کتب صوفیه میباشد.
عراقی در جوانی به هندوستان رفته و در صحبت شیخ بها الدین زکریا در آمده و پس از مرگ او جانشین وی میشود. پس از سالها اقامت در هند به آسیای صغیر رفته و در قونیه معین الدین پروانه شاگرد و مرید وی شده و برایش خانقاهی میسازد. او در سالهای پایانی عمر به شام رفت. در 688 ه.ق. در دمشق درگذشت و پیکرش در کنار محی الدین عربی، صوفی بزرگ، به خاک سپرده می شود. ابیات ذیل از یک غزل اوست:

نخستین باده کاندر جـــام کردند
                                           ز چشم مــست ساقی وام کردند
به عالم هر کجا درد و غمی بود
                                           به هم کردند و عشقش نام کردند
چو خود کردند راز خویشتن فاش
                                          عـــــــــــراقی را چرا بد نام کردند (عراقی)

همدان دارای دیدنی های باستانی و طبیعی فراوانی است که از آن جمله می توان به موارد زیر اشاره نمود:
كتیبه های بزرگ داریوش و خشایار شاه هخامنشی درگنجنامه (همدان)
كاخ هگمتانه (همدان)
تپه باستانی و آثار باستانی شهر تاریخی هگمتانه (همدان)
دریاچه پشت سد اكباتان (9 كیلومتری جنوب شرقی همدان)
آبشار گنجنامه (همدان)
دره زینا (دامنه‌های میدان میشان)
قله الوند (همدان)
دریاچه و تله سیژ منطقه تفریحی عباس آباد(همدان)
آبشار دوزخ دره (امام‌زاده كوه، الوند)
پیست اسكی الوند (15 كیلومتری غرب شهر همدان)
 قلعه دختر (اطراف شهر همدان)
پل شكسته (روستای خسرو آباد)
بازار قدیمی (همدان)
میدان تاریخی امام (همدان)
آرامگاه ابوعلی‌سینا (همدان)
آرامگاه بابا طاهر عریان (همدان)
مقبره استرو مردخای (همدان)
گنبد علویان (همدان)
قبر اسكندر (خیابان نظر بیك نزدیک تپه هگمتانه)
 برج قربان (نزدیك دبیرستان ابن سینا)
 تپه پیسا (شمال تپه هگمتانه)
خانه قدیمی شهبازیان (ابتدای خیابان بوعلی)

منابع:
anobanini
istta (dot) ir
iranyad (dot) ir
fa (dot) wikipedia (dot) org
تاریخ ادبیات، دکتر ذبیح ا.. صفا
تاریخ ادبیات ایران، ادوارد براون
تاریخ هرودوت، ترجمه وحید مازندرانی
احوال و آثار عین القضات، رحیم فرمنش
عین القضات همدانی، هاشم بناء پور
ایران باستان، نادر میر سعیدی
کتیبه های ایران باستان، محمد تقی راشد محصل
دیوان اشعار، عراقی
دیوان اشعار، امیر معزی
شاهنامه، فردوسی

  باباطاهر همدانی (آرامگاه باباطاهر)  

آرامگاه باباطاهر همدانی؛ عکس از علی مجدفر

باباطاهر از شعراى نامى و مشايخ بزرگ طريقت در اوايل قرن پنجم يعنى دوران بارورى دانش معرفت در ايران می باشد. ولادتش در همدان می بايست در اوايل قرن چهارم هجرى باشد. بعضى از محققين هم تولدش، را با استفاده از حساب حروف ابجد از اين دو بيتى استخراج کرده اند و سال تولدش را ۳۲۶ دانسته اند.

ادامه مطلب »

  موزه های سنگی یا هنر صخره ای  

سنگ نگاره ها يا هنرهاي صخره اي، کهن ترين آثار تاريخي و هنري بجای مانده از بشر هستند. به تعبيري بستر به وجود آمدن حروف رمزي، خط، تبادل پيام، زبان، تاريخ، اسطوره ها، هنر و فرهنگ از سنگ نگاره هاست و آنها از بهترين ابزارهاي رمزگشايي ما قبل تاريخ هستند. تعداد آنها فقط در يك منطقه محدود در ايران به بيش از 21 هزار مورد مي رسد كه  عمر بعضي از آنها به چهل هزار سال مي رسد و بشر تا کنون موفق به کشف هيچ پديده تاريخي و هنري بدين قدمت نشده است.

ادامه مطلب »

  هگمتانه  

هگمتانه نام باستانی شهر همدان بوده و معنایش "جای گرد آمدن مردمان" است. برخی هگمتانه را "دژ مادها" برگردان کرده اند. این شهر از نخستین شهرهای باستانی ایران و پایتخت مادها بوده. این نام را یونانیان اكباتان (Agbatana) می‌‌خواندند که یونانی شده هگمتانه است. هرودوت این شهر را ساخته دیااکو می‌‌داند که در 800 پیش از میلاد ساخته شده است و می‌‌گوید که هفت دیوار داشته که هر کدام ...

ادامه مطلب »

  گنجنامه  

كتیبه‌های گنج‌نامه كه یادگارانی از دوران داریوش و خشایار شاه هخامنشی است بر دل یكی از صخره‌های كوه الوند در 5 كیلومتری غرب همدان و در کنار آبشار بزرگ گنجنامه در انتهای دره عباس آباد حكاكی شده است. كتیبه‌ها هر كدام در سه ستون 20 سطری به زبان های پارسی باستان، بابلی و عیلامی نوشته شده‌اند. متن پارسی در سمت چپ هر دو لوح قرار گرفته است و پهنایی معادل ...

ادامه مطلب »

  گنبد استر و مردخای  

آرامگاه و گنبد استر و مردخای؛ عکس از علی مجدفر

آرامگاه یا بقعه استر و مردخای، مقبره‌ای در همدان متعلق به قرن سوم هجری قمری است که به نظر می‌رسد در سده هفتم تجدید بنا شده‌ است. آرامگاه استر و مردخای جزء مهم‌ترین زیارتگاه های یهودیان ایران و جهان می باشد. وجود این زیارتگاه، عامل مهمی در شکل گیری و تداوم حضور جامعه یهودی در همدان...

ادامه مطلب »

  گنبد علویان  

گنبد علویان در چهار باغ علویان در نزدیکی میدان امامزاده عبد الله همدان قرار دارد. این اثر که یکی از شاهکارهای معماری و گچ بری بعد از اسلام در همدان و به قولي مهمترين اثر باستاني دوره اسلامي در شهر همدان است. این گنبد یکی از یادمان های متعلق به اواخر دوره سلجوقیان در قرن ششم هجری است که توسط خاندان علویان ابتدا به عنوان مسجد احداث شده و سپس در دوره های بعد ...

ادامه مطلب »

  غار علیصدر (غار آبی علي صدر همدان)  

غار علیصدر؛ همدان؛ عکس از علی مجدفر

غار علیصدر مهمترین غار آبی و توریستی ایران و از جمله غارهای دیدنی و استثنایی جهان است؛ که همه ساله خیل عظیمی از گردشگران و دوست داران طبیعت را به سوی خود می کشد.  این غار در فاصله 75 کیلومتری شمال غربی همدان در کوه های زاگرس در ارتفاع 1980 متر از سطح دریا واقع شده است. مردم روستای علیصدر و روستاهای اطراف، از قدیم الایام به وجود این غار پی برده بودند و از آب آن بهره برداری می کردند.

ادامه مطلب »

  آرامگاه حجت الحق، شیخ الئیس ابن سینا (ابوعلی سینا، پورسینا)  

آرامگاه بو علی سينا در همدان يکی از مهمترين جاذبه های گردشگری استان و نماد شهر همدان است. حجت الحق، شیخ الرئیس ابن سینا (پورسینا)، تالی و جانشین ارسطو در جهان اسلام، و از بزرگترین دانشمندان و حکیمان ایران، در سال ۳۷۰ هجری قمری در بخارا متولد شده است. نام او حسین و نام پدرش عبدالله است که به تفاریق ابن سینا، ابوعلی سینا و پور سینا ...

ادامه مطلب »

  برج قربان  

برج قربان یکی از آثار تاریخی قرون هفتم یا هشتم هجری قمری است که در محله زندهای شهر همدان بین چهارباغ شهید مدنی و خیابان طالقانی، جنب دبیرستان ابن سینا واقع است. این بنا مدفن شیخ السلام حسن بن عطار حافظ ابو العلاء همدانی و جمعی از امرای سلجوقی است.  تاریخ وفات حافظ ابوالعلاء را در ذیحجه 488 هجری قمری نوشته‌اند. حافظ برای فرا گرفتن حدیث و علوم قرآنی به بغداد، اصفهان و خراسان ...

ادامه مطلب »

  قبر اسکندر  

قبر اسکندر در شهر همدان و در خیابان نظر بیک نزدیك تپه هگمتانه واقع شده است. در مورد صاحب قبر نظرات مختلفی ابراز شده است. گروهی او را پیر و مرشد و گروهی اسكندر مقدونی می‌دانند. برخی نیز قبر را متعلق به یکی از سرداران اسكندر مقدونی  به نام "هفایستون" می‌دانند كه در همدان كشته شده است. بنا بر گفته اهالی در این مقبره، سنگ قبری وجود داشته كه توسط افراد ناشناس به سرقت رفته است.

ادامه مطلب »

  قلعه دختر  

قلعه دختر از آثار باستانی اوایل دوره اسلامی در همدان است. این قلعه با آنكه تخریب شده، ولی هنوز پی، بنا و دیوارهای آن باقی مانده است. برخی از سردرب ها و پله‌های سنگی؛ نشانگر معماری زیبا و رونق آن در دوران گذشته دارد. بنا بر تحقیق آنوبانینی این قلعه كه اهمیت نظامی داشته، بر تمام شهر همدان و اطراف آن و گردنه معروف همدان-تویسركان تسلط كامل دارد.

ادامه مطلب »

  شهرهای استان همدان  

  لیست استانها